Rijtuig van de week: nr. 05

Museum Nienoord bezit naast een fraaie collectie rijtuigen ook een bijzondere collectie arrensleden. Deze aflevering gaat daarom over de Poolse slede van de familie Van Loon. Deze Amsterdamse bankiersfamilie bezat goed gevulde koetshuizen in Amsterdam en in Doorn. Tot onze collectie behoren tegenwoordig een aantal Van Loon rijtuigen, maar ook de fraaie slede waarmee de familie zich 's winters graag liet zien in het Vondelpark.  

De Poolse slede van de familie Van Loon
De slede werd vervaardigd door de bekende Amsterdamse rijtuigfabriek Schutter & Van Bakel, die gevestigd was in de Kerkstraat, vlakbij de ingang van het koetshuis van de familie Van Loon in dezelfde straat. Deze firma was voor zover bekend de vaste leverancier van voertuigen voor de familie. Voor zijn tijd (eind 19e eeuw) was het een forse slede: een grote sierlijk gebogen schuitvormige kuip voor 2 personen op een eveneens sierlijk vormgegeven onderstel (brug) van metaal met zadelzit op ijzeren staanders voor de menner. En een ruime voetenplank, waarop nog twee palfreniers mee konden glijden. Het interieur van de kuip is luxe bekleed in donkerblauwe velours stof. Het voorscherm van de kuip komt in een fraaie lijn samen met de boeg en loopt uit in twee gestileerde adelaarskoppen, waaraan bevestigd een hoog leidselrek en de beide lantaarns (deze laatste zijn bij de restauratie van 2014 pas weer toegevoegd).

De slee was bijzonder genoeg om afgelopen jaar in aanmerking te komen voor een subsidie voor restauratie, dit in navolging van de grote jachtwagen (Char à Bancs) van de familie Van Loon, die in 2013 een grondige restauratie onderging. Het gaat om de slede met inventarisnummer S-0447, die in de museumcatalogus vermeld staat als Poolse slede.  

                                                      De Poolse slede van de familie Van Loon

Deze ranke, lichte verschijning moet in het jonge (1864) Amsterdamse Vondelpark vast zijn opgevallen door het moderne sierlijke uiterlijk, anders dan de zwaarder ogende houten arrensleden van “Amsterdams” of “Zeeuws” model, die doen denken aan een sjeesbak. Of de kleine hoekige arretikkertjes met één paard ervoor, die alom gemeengoed waren in het Holland van de 18e en 19e eeuw. Het type slede waarmee de familie Van Loon door het park gleed, is in Nederland bekend geworden onder de naam “Poolse slee” of soms ook wel “Russische slee”. We hebben in Museum Nienoord meerdere exemplaren. Het is niet duidelijk waaróm we dit een Poolse slee noemen, mogelijk is het een “verkoopkreet” uit de 19e eeuw, met een knipoog naar de vermeende overweldigende ijs- en sneeuwlandschappen bij onze Slavische oosterburen. De Poolse slede staat namelijk hoog op de glijijzers, met een lichte metalen brug, zodat het gemakkelijk sneeuwduinen doorklieft en vaak is het ook nog voorzien van een sneeuwscherm (bedoeld tegen opstuivend sneeuw van de paardenhoeven).

Niet Pools maar Amerikaans
Maar in feite heeft onze slede (en de meeste Poolse sleden) niets met Rusland of Polen te maken. Het zijn vaak Amerikaanse sleden, die in de 19e eeuw door de rijtuigfabrieken in Nederland en andere Europese landen geheel of gedeeltelijk werden geïmporteerd en geassembleerd.

De “Poolse slede” van de familie Van Loon is in feite een zogenaamde “Albany Cutter”. De cutter is een type slede met de zojuist beschreven kenmerken: hoog en open. Voorkomend als 2-, 4- of 6 persoons slede, voor enkel- of dubbelspan. Het type werd in de jaren 20 van de 19e eeuw geïntroduceerd door een zekere James Goold uit Albany (New York), en in de loop van de 19e eeuw werd het samen met de zogenaamde “Portland Cutter” tot het meest populaire type slede.  

                                                                                   Albany Cutter

De Portland cutter was vierkanter en simpeler van vorm dan de Albany cutter en was daarmee ook goedkoper. De Albany cutter was daarentegen sierlijk en vaak voorzien van twee adelaarskoppen op het schutbord. De relatief grote gebogen panelen van de kuip gaven mogelijkheid tot fraaie kleurrijke beschilderingen. Zo ook bij de Albany Cutter van de familie Van Loon. De zijpanelen van de kuip zijn beschilderd met fraaie griffioenen. Helaas is niet bekend of de Van Loon slede in zijn geheel door Schutter & Van Bakel werd geïmporteerd, of dat mogelijk de kuip en de fraaie beschilderingen werden uitgevoerd door Amsterdamse vaklieden. Het is ook mogelijk dat de slede in zijn geheel werd gemaakt door het gerenommeerde Amsterdamse bedrijf.  

                                                                           Portland Cutter

Dit jaar maakte de slede van de familie Van Loon na zijn restauratie in juni 2014 zijn maidentrip in het Vondelpark tijdens de manifestatie 150 jaar Vondelpark en 150 jaar rijtuigen in het Vondelpark.

© Jan Zijlstra - conservator

 

Gepubliceerd op 21-12-2014